و او را انسان گردانيده آدم بخيل نيز يك نوع جديدى مىشود تحت نوع كلى انسان پس كسى كه اين نوع ملكات و اخلاق نكوهيده زشت در روح و جان انسانى وى رسوخ نمود در اثر آن ملكات و اخلاق و آثارى كه ناشى از صفات زشت وى است هميشه معذب و ناراحت خواهد بود و عذاب او دائمى است و ديگر موقعيت براى درك فيوضات ندارد زيرا كه به مرض روحانى گرفتار است و انسانى كه مبتلا بفساد اخلاق گرديده مثل كسى ماند كه مبتلى به مرض ماليخوليا باشد و اين مرض قابل علاج و بهبودى نباشد ببين چگونه هميشه در اثر فساد قوه واهمه و متخيله او صورتها موحش و ترسناك در نظر وى پديد مىگردد و او را معذب و ناراحت مىگرداند و اين عذاب ناشى از طبيعت خود اوست كه فاسد گرديده نه اينكه از خارج كسى وى را عذاب نمايد و با اينكه اين موهومات و صورى كه در او احداث مىشود از طبيعت خودش ظهور نموده از آن متأذى و فرارى است زيرا كه منافى با حقيقت انسانيه اوست لكن چون رسوخ در نفس نموده از او زائل نميگردد و هميشه معذب خواهد بود . لكن هر گاه صفات ناشايسته اينطور در نفس رسوخ پيدا ننمايد يعنى طورى نباشد كه از ملكات نفسانى بشمار آيد كه آن حقيقت اوليه انسانى را فاسد گرداند در اين صورت ممكن است عذاب نيز موقت باشد و پس از مدتى آن صورت اخلاقيه زائل و بر طرف گردد و حقيقت انسانى بصرافت اوليه خود عود نمايد و به اين بيان مرتفع ميگردد اعتراضاتى كه بعضى وارد نموده‌اند : اعتراضات و پاسخ آن 1 - خداوند صاحب رحمت غير متناهى است و تمام موجودات مشمول رحمت غير متناهى او ميباشند پس چگونه ممكن است موجودى كه از روى رحمت خلق نموده و خودش از روى حكمت مقتضيات معاصى را در وى نهاده او را عذاب كند كه چرا چنين كردى آن هم عذاب دائمى . 2 - عذاب عبارت از ادراك چيزى است كه منافى با طبع باشد و وقتى عذاب دائمى شد قهرا ملايم با طبع ميگردد پس عذاب دائمى معنى ندارد .